Onlangs verscheen het drieënvijftigste (en laatste) nummer van het Historisch Tijdschrift GKN, zoals de naam al aanduidt, handelend over de geschiedenis van De Gereformeerde Kerken in Nederland.
Zoals we al eerder berichtten vond de redactie van het tijdschrift dat het tijd werd een breder kerkelijk terrein te bestrijken en zal het blad in het vervolg niet alleen berichten over de historie van De Gereformeerde Kerken in Nederland, maar ook over die van de andere kerken die tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) behoren, namelijk de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. De naam van het tijdschrift zal overigens niet zijn, zoals aanvankelijk werd meegedeeld, ‘Historisch Tijdschrift PKN’ (“maar één letter verschil!”), maar ‘Memorabel’.
Het nu verschenen drieënvijftigste nummer laat duidelijk zien een overgangsnummer te zijn. Een deel van de inhoud handelt namelijk over personen uit de geschiedenis van de hervormde kerk of heeft daar ruimschoots mee te maken.
De inhoud van Nummer 53.
Het voormalige redactielid Dick (H.J.Ph.G.) Kaajan geeft een terugblik over de 52 nummers die verschenen tussen 2002 en 2024. Hij begint zijn verhaal met weer te geven waarom men met een tijdschrift over de Gereformeerde Kerken begon. Dat had ook te maken met het beëindigen van het Jaarboek voor de Geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Redactie en uitgever van dat Jaarboek besloten namelijk tot een verbreding van de formule en de doelgroep. Het Jaarboek GKN ging daarom over in het Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800.
Het Historisch Tijdschrift GKN zou die lacune gaan opvullen: Jaap van Gelderen (1943-2024) schreef daarover: ‘De jonge generatie wil weten waar die merkwaardige ‘gereformeerden’ voor stonden en de ouderen willen stof hebben om na te denken over wat zij hebben meegemaakt, wat dit alles betekende en nog betekent’. Het Historisch Tijdschrift GKN vervulde haar doelstelling met verve en slaagde daarin wat ons betreft met vlag en wimpel.
Besloten was om in het Historisch Tijdschrift GKN ook zo nu en dan In Memoriams van overleden gereformeerde predikanten op te nemen, omdat deze niet meer werden opgenomen in het Jaarboek van de Protestantse Kerk in Nederland (‘Jaarboek PKN’). De rubriek In Memoriam van gereformeerde predikanten verschijnt niet meer in Memorabel.
Kaajan vermeldt ook de aanleiding tot en de inhoud van de HT-GKN– rubrieken ‘Romanfragment’, ‘Kroniek’ en ‘Document’ (tot 2020), waarin documenten opgenomen c.q. besproken werden ter illustratie van een historisch onderwerp of een historische gebeurtenis m.b.t. de Gereformeerde Kerken. De rubriek ‘Erfgoed’ besteedde vanaf 2020 aandacht aan (het interieur van) gereformeerde kerkgebouwen.
De belangrijke rubriek ‘Bibliografie’ besteedde in een groot aantal nummers aandacht aan pas verschenen literatuur over de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken, waarin vooral de plaatselijke en regionale geschiedenis flink wat aandacht kreeg. Ook die rubriek verschijnt niet meer in Memorabel (men is overigens wel van plan de Bibliografie op de website van het HT-GKN bij te houden). Tenslotte verscheen een aantal thema- en extra nummers van het Historisch Tijdschrift GKN over bijzondere onderwerpen en gebeurtenissen.
De verdere inhoud.
Het overige van het nu verschenen laatste nummer van het Historisch Tijdschrift GKN handelt over de volgende onderwerpen:
Predikantspensioenen in de GKN.
Sjaak Verwijs besteedt aandacht aan de predikantspensioenen in De Gereformeerde Kerken in Nederland, een onderwerp dat op de agenda van elke gereformeerde Generale Synode aan de orde kwam. ‘Het ging de synode daarbij om de juiste interpretatie en uitvoering van de zorg voor emeriti volgens de kerkorde. Veranderende omstandigheden vroegen om passende maatregelen’. Daarvan geeft Verwijs een interessant overzicht.
Verscheidene onderwerpen kwamen in de synodale besprekingen (en ook in Verwijs’ artikel) aan de orde: ‘Levensonderhoud of uitgesteld loon’; ‘de opbouw van de pensioenrechten’, ‘plaatselijke of bovenplaatselijke verplichting’; ‘naar een Landelijke Samenwerking‘, ‘Omslagstelsel of pensioenfonds’, ‘de opbouw van reserves’, ‘Steun van de Staat’, en het werk van twee Staatscommissies met betrekking tot dat onderwerp.
Het ‘Samen-op-Wegproces’.
Fred van Lieburg schrijft over de hervormde emerituspredikant Teunis Poot (1925-2025) als een van ‘De Achttien’ predikanten (negen gereformeerde en negen hervormde), die in 1961 opriepen tot kerkelijke hereniging van hervormden en gereformeerden. Naar eigen zeggen gebruikte ds. Poot – behorend tot de Gereformeerde Bond in de Nederlandse Hervormde Kerk – als eerste de term ‘Samen op Weg’.
Het overlijden van ds. Poot was “een actuele aanleiding voor een terugblik op een episode, die later een iconische betekenis is toegedicht in de voorgeschiedenis van de in 2004 gevormde Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Het spraakmakende optreden van de kopgroep in ‘de roerige jaren 60’ heeft bijna mythische proporties gekregen in de beeldvorming van het Samen op Wegproces”. De gang van zaken vanaf het eerste optreden van De Achttien (negen gereformeerde en negen hervormde predikanten) tot aan de vorming van de PKN in 2004 wordt in het verhaal van Van Lieburg beschreven.
De Marktpleinkerk in Hoofddorp.
Adri van der Wal schrijft een interessant verhaal over de Hoofddorpse (van oorsprong gereformeerde) ‘Marktpleinkerk 96 jaar jong, klaar voor de toekomst’. Daarbij komt natuurlijk de architect Jos de Jonge (1887-1965) ter sprake, net als de voorgeschiedenis van de kerk van Hoofddorp en allerlei andere bijzonderheden over de geschiedenis van het kerkgebouw, waarbij natuurlijk de verschillende verbouwingen, en vooral die van 2024-2025, niet over het hoofd gezien worden.
Miskotte kijkt naar Afscheiding en Doleantie.
Naar aanleiding van de verschijning van deel 17 van het Verzameld Werk van de bekende hervormde theoloog K.H. Miskotte (1894-1976) wordt ingegaan op diens visie op de Afscheiding en de Doleantie. “Miskotte waardeert in de Afscheiding de geestelijke stuwkracht, het herstel van de Belijdenis; anderzijds verdriet hem de scheuring en wat uit deze scheuring is voortgekomen”. Ook zijn visie op de Doleantie wordt besproken. ‘Met vele argumenten spreekt Miskotte zijn afwijzing uit van dit gebeuren dat hij omschrijft als ‘de staatsgreep van de Doleantie’ in 1886. ‘Als conclusie stelt Miskotte dat hij niet met dezelfde smartelijke en weemoedige eerbied over de Doleantie kan spreken als over de Afscheiding’.
In Memoriam.
In dit laatste ‘GKN’-nummer worden de laatste twee In Memoriams gepubliceerd, want die rubriek stopt ermee, zoals we al opmerkten. Ditmaal zijn het de volgende predikanten die aan de orde komen: ds. Jacob Faber (1936-2021) en ds. Gerard Wijtze de Jong (1928-2022). Een vierentwintigtal in 2025 overleden gereformeerde predikanten wordt daarna vermeld met alleen geboorte- en sterfdata en met de namen van de door hen gediende kerkelijke gemeenten.
– Al met al: de drieënvijftig nummers van het tijdschrift samenvattend kunnen we bij wijze van ‘In Memoriam’ concluderen: het Historisch Tijdschrift GKN is ‘memorabel’!
- A.W. Aarnoutse, G.J. Mink en A.J.O. Van der Wal (red.), Historisch Tijdschrift GKN 53 (december 2025). Verscheen twee keer per jaar. 69 pp. – Website Historisch Tijdschrift GKN >
Translation into English:
From ‘Historisch Tijdschrift GKN’ to ‘Memorabel’.
Recently, the fifty-third (and final) issue of Historisch Tijdschrift GKN appeared, which, as the name already indicates, dealt with the history of the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands (De Gereformeerde Kerken in Nederland).
The editorial board of the journal felt that the time had come to cover a broader ecclesiastical field and will in the future not only report on the history of the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands, but also on that of the other churches that belong to the Protestant Church in the Netherlands, namely the ‘Hervormde ‘ Church and the Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands. The name of the journal will therefore not be, as was initially announced, Historisch Tijdschrift PKN (“only one letter difference!”), but Memorabel.
The now published fifty-third issue clearly shows itself to be a transitional issue. Part of the content deals with figures from the history of the ‘Hervormde’ Church or is closely connected with it.
The contents of Issue 53.
Former editorial board member Dick (H.J.Ph.G.) Kaajan provides a retrospective on the 52 issues that appeared between 2002 and 2024. He begins his account by explaining why a journal about the ‘Gereformeerde’ Churches was started. This was also related to the discontinuation of the Jaarboek voor de Geschiedenis van de Gereformeerde Kerken in Nederland (Yearbook for the History of the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands). The editors and publisher of that Yearbook decided on a broadening of both the formula and the target audience. The Jaarboek GKN therefore became the Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800 (Yearbook for the History of Dutch Protestantism after 1800).
Historisch Tijdschrift GKN was to fill that gap. Jaap van Gelderen (1943–2024) wrote about this: “The younger generation wants to know what those remarkable ‘gereformeerde’ people’ stood for, and the older generation wants material to reflect on what they experienced, what all this meant and still means.” Historisch Tijdschrift GKN fulfilled its objective with verve and, in our view, succeeded with flying colors.
It was decided that Historisch Tijdschrift GKN would also occasionally include In Memoriams of deceased ‘gereformeerde’ ministers, because these were no longer included in the Yearbook of the Protestant Church in the Netherlands (Jaarboek PKN). The section In Memoriam of ‘gereformeerde’ ministers will no longer appear in Memorabel.
Kaajan also mentions the background to and the content of the HT-GKN sections “Roman Fragment,” “Chronicle,” and “Document” (up to 2020), in which documents were included or discussed to illustrate a historical subject or historical event relating to the ‘Gereformeerde’ Churches. From 2020 onward, the section “Heritage” devoted attention to (the interior of) ‘gereformeerde’ church buildings.
The section “Bibliography” devoted attention in a large number of issues to newly published literature on the history of the ‘Gereformeerde’ Churches, with particular emphasis on local and regional history. This section will also no longer appear in Memorabel (though there are plans to keep the Bibliography updated on the HT-GKN website). Finally, a number of thematic and special issues of Historisch Tijdschrift GKN appeared, devoted to particular topics and events.
The remaining contents.
The rest of the now published final issue of Historisch Tijdschrift GKN deals with the following subjects:
Ministers’ pensions in the GKN.
Sjaak Verwijs devotes attention to ministers’ pensions in the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands, a topic that appeared on the agenda of every ‘gereformeerde’ General Synod. “The synod was concerned with the correct interpretation and implementation of care for emeriti according to the church order. Changing circumstances called for appropriate measures.” Verwijs provides an interesting overview of these matters.
Various subjects were discussed in the synodical deliberations (and also in Verwijs’s article): “subsistence or deferred wages”; “the accumulation of pension rights”; “local or supra-local obligation”; “towards national cooperation”; “pay-as-you-go system or pension fund”; “the building up of reserves”; “support from the State”; and the work of two State Commissions in relation to this subject.
The ‘Samen-op-Weg’ process.
Fred van Lieburg writes about the ‘Hervormde’ emeritus minister Teunis Poot (1925–2025) as one of “The Eighteen” ministers who in 1961 called for ecclesiastical reunification of ‘hervormde’ and ‘gereformeerde’ Christians. According to his own account, Rev. Poot—belonging to the Gereformeerde Bond within the ‘Hervormde’ Church —was the first to use the term “Samen op Weg” (“Together on the Way”).
The death of Rev. Poot was “a current occasion for a retrospective on an episode that was later given an iconic significance in the prehistory of the Protestant Church in the Netherlands (PKN), formed in 2004. The striking actions of the leading group in ‘the turbulent 1960s’ have taken on almost mythical proportions in the image-building of the Samen-op-Weg process.” The course of events from the first appearance of The Eighteen (nine ‘gereformeerde’ and nine ‘hervormde’ ministers) up to the formation of the PKN in 2004 is described in Van Lieburg’s account.
The Marktpleinkerk in Hoofddorp.
Adri van der Wal writes an interesting account of the Hoofddorp “Marktpleinkerk,” originally ‘gereformeerde “96 years young, ready for the future.” Naturally, attention is given to the architect, Jos de Jonge (1887–1965), the prehistory of the church in Hoofddorp, and various other details about the history of the church building. The various renovations are discussed, and especially that of 2024–2025 is not overlooked.
Miskotte looks at Secession and Doleantie.
On the occasion of the publication of volume 17 of the Collected Works of the well-known ‘ Hervormde’ theologian K.H. Miskotte (1894–1976), attention is paid to his view of the Secession (Afscheiding) and the Doleantie. “In the Secession, Miskotte values the spiritual driving force, the restoration of the Confession; on the other hand, the schism itself and what arose from it grieve him.” His view of the Doleantie is also discussed. “With many arguments, Miskotte expresses his rejection of this event, which he describes as ‘the coup d’état of the Doleantie’ in 1886. As a conclusion, Miskotte states that he cannot speak of the Doleantie with the same painful and wistful reverence as he can of the Secession.”
In Memoriam.
In this final “GKN” issue, the last two In Memoriams are published, as this section is being discontinued, as noted earlier. This time the following ministers are discussed: Rev. Jacob Faber (1936–2021) and Rev. Gerard Wijtze de Jong (1928–2022). After that, twenty-four ‘ gereformeerde’ ministers who died in 2025 are listed, with only their dates of birth and death and the names of the congregations they served.
– All in all, summarizing the fifty-three issues of the journal, we can conclude: Historisch Tijdschrift GKN is “memorable”!
- A.W. Aarnoutse, G.J. Mink and A.J.O. Van der Wal (eds.), Historisch Tijdschrift GKN 53 (December 2025). Published twice a year. 69 pp. – Website Historisch Tijdschrift GKN >