Naam verandert in ‘HT-PKN’.
Nummer 52 van het Historisch Tijdschrift GKN is verschenen; het is het op één na laatste nummer van dat blad met die naam, want ingaande nr. 54 (2026) heet het tijdschrift Historisch Tijdschrift PKN.
In dit 52ste nummer komen dus bijna voor het laatst alleen verhalen voor over De Gereformeerde Kerken in Nederland, want vanaf nummer 54, dat gepubliceerd wordt in 2026, zullen ook de Nederlandse Hervormde Kerk en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden aan de orde komen. Nummer 53 zal nog gewoon HT-GKN heten.
Historisch Tijdschrift PKN.
In het nu verschenen 52ste nummer wordt in een redactioneel artikel verantwoording afgelegd over de beslissing om de naam (en natuurlijk de inhoud) van het blad met ingang van 2026 te veranderen. De focus van het tijdschrift “wordt fors verbreed” naar alle geledingen van de Protestantse Kerk in Nederland. Na een beschrijving van de tot nog toe geldende doelstelling, wordt de reden van de verbreding aangegeven: niet om financiële redenen, maar onder meer omdat “velen de situatie van de zelfstandige Gereformeerde Kerken in Nederland niet meer kennen” [dat zou natuurlijk ook de reden kunnen zijn om er juist mee door te gaan: die geschiedenis moet immers gekend worden, en getuige de vele duizenden volgers van onze website bestaat die belangstelling wel degelijk]. Hoe dan ook, omdat de Gereformeerde Kerken ruim twintig jaar geleden opgingen in de Protestantse Kerk “is het een logische stap om ons blad te verbreden om ten dienste te staan van alle gemeenten die nu de Protestantse Kerk vormen”, aldus de redactie van HT-GKN. Ook daar is iets voor te zeggen.
De Heraut en de Russisch Orthodoxe Kerk.
Nathan Noorland beschrijft de houding van het kerkelijk weekblad De Heraut – van 1877 tot 1920 geredigeerd door dr. A. Kuyper (1837-1920) – ten opzichte van de Russisch Orthodoxe Kerk. De schrijver komt onder meer tot de conclusie dat tussen 1877 en 1907 een beeld van Rusland geschetst wordt waarin de gewetensvrijheid steeds verder werd beperkt. Door de revolutionaire opstanden in het land kreeg de Russisch-Orthodoxe Kerk een centrale rol als hoeder van de Russische eenheid. “Antirevolutionaire [ARP-] auteurs [in De Heraut] hadden begrip voor de onderdrukking van revolutionaire krachten, maar waren kritisch over de inperking van de gewetensvrijheid in het land”.
Protestantse bevrijdingspreken.
Bram-Willem Aarnoutse beschrijft een aantal in druk uitgegeven preken die gehouden werden onmiddellijk na de bevrijding van ons land van de Duitse bezetters in de Tweede Wereldoorlog. Een brede zoektocht naar gepubliceerde bevrijdingspreken leverde een vijfenvijftigtal preken (-bundels) op, meestal op 6 mei 1945 gehouden door predikanten van de Gereformeerde Kerken in Nederland, de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband van dr. J.G. Geelkerken (1879-1960), de vrijgemaakte Gereformeerde Kerken, de Nederlandse Hervormde Kerk, de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Vrije Evangelische Gemeente, de Doopsgezinde Kerk en de Gereformeerde Gemeente. Natuurlijk wordt de inhoud van de preken beschreven en geduid. Speciale aandacht wordt besteed aan de preek van ds. H.P. Rutgers (1904-1973), gereformeerd predikant te Vinkeveen. In een bijlage van het artikel worden de gevonden en onderzochte preken genoemd.
Drachten.
We missen in de opsomming trouwens de brochure waarin alle bevrijdingspreken opgenomen zijn die gehouden werden in de kerken in Drachten. De brochure was getiteld: De Dienst der Dankbaarheid. De preken werden alle gehouden op maandagochtend 16 april 1945 (Drachten werd op 15 april 1945 bevrijd – de Duitsers gaven zich zonder veel tegenstand te bieden over aan de Canadezen). Voor wat de Drachtster Gereformeerde Kerk betreft werd de ‘Dienst der Dankbaarheid’ in de Noorderkerk geleid door ds. J.A. Schep (1897-1972) en die in de Zuiderkerk door ds. P.G. van Berge (1914-1998). Voor deze twee preken uit de bundel ‘De Dienst der Dankbaarheid’: zie hier >
Terugblik op 42 jaar predikantschap.
Gert J. Mink blikt terug op zijn 42-jarige predikantschap in de Gereformeerde Kerken – achtereenvolgens Arnemuiden, Katwijk aan Zee, Kampen, Maasdijk en Herwijnen – en in de hervormde gemeente van Sliedrecht. Hij komt onder meer tot de conclusie dat je in een andere cultuur terecht kwam als je van een Gereformeerde Kerk naar een hervormde gemeente overstapte. “Gereformeerde Kerken zijn meer kerken van onderop. Hervormde gemeenten functioneren meer van bovenaf”. In Gereformeerde Kerken “moest je het met elkaar eens zijn, in de hervormde kerk bestonden verschillende opvattingen naast elkaar. (…) De vorming van de Protestantse Kerk was voor velen [in de Gereformeerde Kerken] op het grondvlak van de kerk een verlieservaring. Men kwam terecht in een ander model van kerk-zijn met veel meer toezicht van bovenaf”. Dit zijn overigens slechts enkele van de conclusies.
In Memoriam.
Adri van der Wal redigeerde de rubriek In Memoriam van overleden gereformeerde predikanten. De volgende predikanten komen aan de orde (¶ betekent dat geen uitgebreid In Memoriam geplaatst kon worden, bijvoorbeeld omdat geen contact met de nabestaanden tot stand gebracht kon worden): ¶ P.B. Buikema (1953-2022); ¶ F.J. Daane (1962-2025); A. van der Deijl (1932-2025); J.L. Delhaas (1944-2022); J.J.A. Doolaard (1945-2023); ¶ W.A. Jelsma (1926-2025); W.J. Molenaar (1940-2024) en J.E. Veerman-Renkema (1968-2024).
- Historisch Tijdschrift GKN nr. 52. Een uitgave van de Werkgroep Gereformeerde Geschiedenis. Contactadres: aw.aarnoutse@xs4all.nl
Translation into English:
Almost Last Issue of HT-GKN.
Name changes to ‘HT-PKN’
Issue 52 of the Historisch Tijdschrift GKN (Historical Journal of the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands) has been published; it is almost the final issue under that name, because starting with issue no. 54 (in 2026), the journal will be called Historisch Tijdschrift PKN (Historical Journal of the Protestant Church in the Netherlands).
Thus, this 52nd issue is almost the last to contain stories exclusively about the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands, since future issues will also cover the ‘Hervormde’ Church and the Evangelical Lutheran Church in the Kingdom of the Netherlands.
Historical Journal PKN.
In the newly released 52nd issue, an editorial article provides a rationale for the decision to change the name (and, of course, the content) of the journal. The focus of the journal “is being significantly broadened” to include all branches of the Protestant Church in the Netherlands. After outlining the objectives that had applied up to this point, the reason for the expansion is explained: not for financial reasons, but among other things because “many no longer know the situation of the independent ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands” [which, according to the editors of GereformeerdeKerken.info, could just as well be a reason to continue: that history must be known, and judging by the many thousands of followers of our website, the interest certainly exists]. In any case, since the ‘Gereformeerde’ Churches merged into the Protestant Church more than twenty years ago, “it is a logical step to broaden our journal to serve all congregations that now make up the Protestant Church,” according to the editorial board of HT-GKN. There is a case to be made for that.
De Heraut and the Russian Orthodox Church.
Nathan Noorland describes the stance of the church weekly De Heraut—edited from 1877 to 1920 by Dr. A. Kuyper (1837–1920)—towards the Russian Orthodox Church. The author concludes, among other things, that between 1877 and 1907 a picture of Russia was painted in which freedom of conscience was increasingly restricted. Due to the revolutionary uprisings in the country, the Russian Orthodox Church assumed a central role as the guardian of Russian unity. “Anti-revolutionary [ARP-party] authors [in De Heraut] sympathized with the suppression of revolutionary forces but were critical of the restrictions on freedom of conscience in the country.”
Protestant Liberation Sermons.
Bram-Willem Aarnoutse describes a number of published sermons that were delivered immediately after the liberation of the Netherlands from German occupiers during the Second World War. A broad search for published liberation sermons yielded approximately fifty-five sermons (or sermon collections), mostly delivered on 6 May 1945 by pastors from the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands, the ‘Gereformeerde’ Churches in the Restored Association of Dr. J.G. Geelkerken (1879–1960), the ‘Liberated Gereformeerde’ Churches, the ‘Hervormde’ Church, the Christian Reformed Churches, the Free Evangelical Congregation, the Mennonite Church, and the ‘Gereformeerde’ Congregation. Naturally, the content of the sermons is described and analyzed. Special attention is given to the sermon by Rev. H.P. Rutgers (1904–1973), a ‘gereformeerd’ pastor in Vinkeveen. An appendix to the article lists the sermons that were found and examined.
— Drachten.
Incidentally, missing from the list is the brochure containing all the liberation sermons delivered in the churches in Drachten. The brochure was titled The Service of Thanksgiving. All the sermons were delivered on the morning of Monday, 16 April 1945 (Drachten was liberated on 15 April 1945—the Germans surrendered to the Canadians without offering much resistance). Regarding the ‘Gereformeerde’ Church in Drachten, the Service of Thanksgiving in the Noorderkerk was led by Rev. J.A. Schep (1897–1972), and the one in the Zuiderkerk by Rev. P.G. van Berge (1914–1998). These two sermons from the collection The Service of Thanksgiving will be published on our website tomorrow.
Looking Back on 42 Years of Ministry.
Gert J. Mink reflects on his 42-year ministry in the ‘Gereformeerde’ Churches—in Arnemuiden, Katwijk aan Zee, Kampen, Maasdijk, and Herwijnen—and in the ‘Hervormde’ congregation of Sliedrecht. He concludes, among other things, that moving from a ‘Gereformeerde’ Church to a ‘Hervormde’ congregation meant entering a different culture. “’Gereformeerde’ Churches are more bottom-up churches. ‘Hervormde’ congregations operate more from the top down.” In ‘Gereformeerde’ Churches, “you had to be of one mind; in the ‘Hervormde’ Church, different views coexisted. (…) The formation of the Protestant Church was, for many [in the ‘Gereformeerde’ Churches] at the grassroots level, a loss experience. They found themselves in a different model of being church, with much more oversight from above.” These are, incidentally, just a few of the conclusions.
In Memoriam.
Adri van der Wal edited the In Memoriam section for deceased ‘gereformeerde’ pastors. The following pastors are mentioned (¶ indicates that a full obituary could not be published, for example because no contact could be made with the surviving relatives):
¶ P.B. Buikema (1953–2022);
¶ F.J. Daane (1962–2025);
A. van der Deijl (1932–2025);
J.L. Delhaas (1944–2022);
J.J.A. Doolaard (1945–2023);
¶ W.A. Jelsma (1926–2025);
W.J. Molenaar (1940–2024);
and J.E. Veerman-Renkema (1968–2024).
- Historisch Tijdschrift GKN no. 52. A publication of the Working Group for Reformed History. Contact address: aw.aarnoutse@xs4all.nl