De ‘noodkerk’ van de voormalige Gereformeerde Kerk in het Groningse Helpman, die tussen 1933 en 1964 als plaatselijk gereformeerd kerkgebouw diende, is enige tijd geleden afgebroken. Opnieuw verdween een stukje gereformeerde kerkhistorie uit Groningen.

De eerste plannen… (1923).

De gereformeerden in Helpman behoorden tot de jaren ‘30 van de vorige eeuw officieel tot De Gereformeerde Kerk te Groningen. Maar de gereformeerde Helpenaren wilden al sinds 1923 een zelfstandige Gereformeerde Kerk worden; de tocht naar de Parklaankerk en de Zuiderkerk in de stad was voor sommigen te ver. Tijdens een vergadering op 6 december 1923 besloten de Helper gereformeerden hun plan aan de kerkenraden (‘A’ en ‘B’) in Groningen voor te leggen. Daar zag men er echter niets in, omdat in de stad – met de ineensmelting van de Gereformeerde Kerken ‘A’ en ‘B’ in zicht – nog aanvullende kerkbouw gepland was en bovendien een kerkgebouw (de Parklaankerk) voor veel geld moest worden aangepast. De kerk in de stad Groningen groeide namelijk stevig. Uiteindelijk zouden de vroegere Christelijke Gereformeerde Gemeente (vanaf 1892 ‘Kerk A’ genoemd, afkomstig uit de Afscheiding) en de vroegere Nederduitsche Gereformeerde Kerk (‘Kerk B’, afkomstig uit de Doleantie) in 1925 samensmelten tot de ene Gereformeerde Kerk te Groningen.  Ook Helpman was daar dus onderdeel van.

De Helpenaren richtten zich daarom in 1929 opnieuw tot de (nu ene) kerkenraad van De Gereformeerde Kerk te Groningen, maar hoewel hun verzoek om in Helpman een kerk te mogen bouwen gunstig onthaald leek te worden, liepen de plannen opnieuw op niets uit.

Op eigen kracht verder… (1932).

“Toen waren de Helpenaren er zat van”. Hun reactie was dat ze hun plannen dan maar op eigen kracht zouden realiseren. Op 27 januari 1932 werd de Vereeniging ‘Gereformeerd Kerkelijk Leven in Helpman’ opgericht met als doel een eigen kerk te bouwen. Aan de Vereniging werd door H.M. de Koningin op 18 april 1932 rechtspersoonlijkheid verleend.

Naast de gereformeerde De Savornin Lohmanschool aan de Coendersweg tikten de Helpenaren een stuk grond op de kop. Weliswaar had dat perceel als nadeel dat het tussen de huizen lag, en dat het gebouw slechts bereikt kon worden via het schoolplein, maar dat nam men voor lief. Het zou immers toch slechts een ‘noodkerk’ worden. Want er waren al zoveel gereformeerden in het groeiende Helpman (bijna 200 belijdende leden), dat de bouw van een of meer definitieve kerkgebouwen een kwestie van tijd zou zijn.

De plannen ontplooiden zich verder. In juli 1932 waren de tekeningen van de geplande ‘hulpkerk’ al klaar en werden door de Vereniging goedgekeurd.

Op advies van prof. T. Hoekstra (1880-1936) van Kampen werd aan de kerkenraad van de Groninger kerk niet alleen gevraagd een noodkerk te mogen bouwen, maar ook verzocht een zelfstandige Gereformeerde Kerk in Helpman te mogen stichten. Intussen had de Helper Vereniging al besloten dat ze de voor de ‘hulpkerk’ benodigde fl. 7.000 niet van de Groninger kerk zouden vragen (‘De heren in Groningen zouden het later kunnen terugeisen’), maar het geld in eigen kring in Helpman bijeen zouden brengen.

De kerk in gebruik genomen (1933).

De kerkenraad in Groningen zag op het laatst wel in dat de broeders en zusters in Helpman niet van hun voornemen waren af te brengen, en – hoewel na allerlei verwikkelingen – besloot men uiteindelijk met het verzoek akkoord te gaan. Op 5 september 1933 besloot de kerkenraad te zullen overgaan tot de instituering van De Gereformeerde Kerk te Helpman. Ook beloofde de kerkenraad fl. 6.600 financiële steun zodra de eerste predikant beroepen zou worden.

De burgerlijke gemeente verleende ondertussen toestemming om de bouw van de ‘hulpkerk’ tussen de bebouwing aan de Coendersweg mogelijk te maken. De vergunning werd voor twee jaar verleend, en men zou die indien nodig jaarlijks kunnen verlengen, in afwachting van de bouw van een definitieve kerk. De ‘hulpkerk’ bood plaats aan 543 personen (425 ‘beneden’ en 118 op de galerij tegenover de kansel). De totale bouwkosten werden begroot op fl. 12.615. De bouw vorderde voorspoedig en op 7 september 1933 werd de kerk in gebruik genomen…

Ontevreden…

Maar de broeders in Helpman waren niet zo tevreden over de rol van de Groninger kerkenraad. Ze meenden dat de kerkenraad de instituering van de Kerk van Helpman een zaak van ondergeschikt belang vond. Helpman moest overal zelf voor zorgen. En ds. Gispen had hun op het hart gedrukt het toch vooral als een gewone kerkdienst te beschouwen met een bevestiging van ambtsdragers, en verder niets. Maar daar waren de Helper gereformeerden het absoluut niet mee eens! Hier werd een nieuwe zelfstandige kerk geïnstitueerd! En niets minder dan dat! Als alleen al een nieuw kerkgebouw in Groningen geopend werd, moest alles met veel decorum gebeuren (de opening van de Noorderkerk en de Oosterkerk lagen nog betrekkelijk vers in het geheugen), maar in Helpman moest alles heel stilletjes geschieden. “Nee, die handelwijze van Groningen deed niet sympathiek aan”.

De kerk geīnstitueerd (1933).

Hoe dan ook, op 28 september 1933 werd onder leiding van de Groninger ds. J. Gispen (1874-1935) De Gereformeerde Kerk te Helpman geïnstitueerd door de bevestiging van de verkozen ambtsdragers. Vanaf 1 oktober 1933 vielen de kerkdiensten in Helpman onder verantwoordelijkheid van de eigen kerkenraad!

De laatste dienst in de Coenderswegkerk (1964).

De voor twee jaar door de burgerlijke gemeente verleende toestemming voor het gebruik van de ‘noodkerk’ moest jaar op jaar verlengd worden, wat overigens zonder problemen gebeurde. Maar uiteindelijk maakte de kerkenraad van Helpman plannen voor de bouw van maar liefst twee nieuwe kerkgebouwen: De Ark aan de Haydnlaan, die het eerst gebouwd werd en op 22 maart 1964 in gebruik genomen werd. Vandaar dat de laatste kerkdienst in de Coenderswegkerk op 15 maart 1964 gehouden kon worden. Betrekkelijk kort daarop werd de Opstandingskerk aan de P.C. Hooftlaan gebouwd, waar op 23 november 1967 de eerste kerkdienst gehouden werd. Beide kerken zijn overigens al aan de gereformeerde eredienst onttrokken.

De Coenderswegkerk afgebroken…

Na de buitengebruikstelling van de Coenderswegkerk trok in 1964  een bedrijf in het voormalige kerkgebouw, waarvoor het uiterlijk van de voorgevel werd aangepast (het tochtportaal werd onder meer verwijderd). Maar enige tijd geleden werd deze vroegere gereformeerde Coenderswegkerk afgebroken om daarvoor in de plaats een nieuw bedrijfsgebouwtje neer te zetten. Opnieuw verdween een stukje gereformeerde kerkgeschiedenis uit Groningen…

Translation into English:

‘Emergency Church’ on Coendersweg in Helpman Demolished.

The ‘emergency church’ of the former ‘Gereformeerde’ Church in Helpman, Groningen, which served as a local ‘gereformeerde’ church building from 1933 to 1964, was recently demolished. Another piece of ‘gereformeerde’ church history has disappeared from Groningen.

The First Plans… (1923).

The ‘gereformeerde’ people in Helpman officially belonged to The ‘Gereformeerde’ Church in Groningen until the 1930s. However, since 1923, the people of Helpman had wanted to become an independent ‘Gereformeerde’ Church; for some, the journey to the Parklaan Church and the Zuiderkerk in the city was too far. In a meeting on December 6, 1923, the ‘gereformeerde’ members of Helpman decided to present their plan to the church councils (‘A’ and ‘B’) in Groningen. However, they were not interested, as the city was planning additional church construction due to the impending merger between the ‘Gereformeerde’ Churches ‘A’ and ‘B’. Moreover, a church building (the Parklaan Church) required significant adjustments at great cost. The church in the city of Groningen was growing rapidly. Eventually, the former Christian Reformed Congregation (from 1892 known as ‘Church A’, originating from the Secession) and the former ‘Nederduitsche Gereformeerde Kerk’ Church (‘Church B’, originating from the Doleantie movement) merged in 1925 into the unified ‘Gereformeerde’ Church of Groningen.

Therefore, the people of Helpman again turned to the (now single) church council of The ‘Gereformeerde’ Church in Groningen in 1929, but although their request to build a church in Helpman seemed favorably received, the plans once again came to nothing.

Moving Forward Independently… (1932).

“By then, the people of Helpman had had enough.” Their response was to realize their plans on their own. On January 27, 1932, the Association ‘Gereformeerde’ Church Life in Helpman’ was founded with the goal of building their own church. On April 18, 1932, the association was granted legal status by Her Majesty the Queen.

Just behind the ‘gereformeerde’ De Savornin Lohman School on Coendersweg, the people of Helpman purchased a piece of land. Although the plot had the disadvantage of being situated between houses and accessible only via the schoolyard, they accepted this. After all, it was meant to be only an ‘emergency church’. There were already so many ‘gereformeerde’ people in the growing Helpman (almost 200 professing members) that the construction of one or more permanent church buildings was only a matter of time.

The plans continued to develop. By July 1932, the designs for the planned ‘help church’ were ready and approved by the Association. On the advice of Professor T. Hoekstra (1880-1936) from Kampen, the church council of the Groningen church was not only asked for permission to build an emergency church but also requested to establish an independent ‘Gereformeerde’ Church in Helpman. Meanwhile, the Helpman Association had already decided that they would not ask the Groningen church for the required fl. 7,000 for the ‘help church’ (“The gentlemen in Groningen might later demand it back”), but would raise the money within their own community in Helpman.

The Church Put into Use (1933).

In the end, the church council in Groningen realized that the brothers and sisters in Helpman would not be deterred from their plans, and – after various complications – decided to approve their request. On September 5, 1933, the church council decided to proceed with the establishment of The ‘Gereformeerde’ Church in Helpman. They also promised financial support of fl. 6,600 as soon as the first pastor would be called.

Meanwhile, the local municipality granted permission for the construction of the ‘help church’ between the buildings on Coendersweg. The permit was granted for two years, with the possibility of annual extensions, pending the construction of a permanent church. The ‘help church’ could accommodate 543 people (425 on the lower floor and 118 in the gallery). The total construction costs were estimated at fl. 12,615. Construction proceeded smoothly, and the church was opened on September 7, 1933.

Discontent…

However, the brothers and sisters in Helpman were not satisfied with the role of the Groningen church council. They felt that the church council considered the establishment of the Helpman Church a matter of secondary importance. Helpman had to take care of everything on its own. Furthermore, Pastor Gispen had emphasized that they should regard the event simply as a regular church service with the confirmation of office-bearers, and nothing more. But the ‘gereformeerde’ people in Helpman strongly disagreed! This was the establishment of a new independent church, and nothing less than that! When a new church building was opened in Groningen, everything had to be done with great decorum (the openings of the Noorderkerk and Oosterkerk were still relatively fresh in memory), but in Helpman, everything had to be done very quietly. “No, that approach from Groningen didn’t seem sympathetic.”

The Church Instituted (1933).

In any case, on September 28, 1933, under the leadership of Pastor J. Gispen (1874-1935) from Groningen, The ‘Gereformeerde’ Church in Helpman was instituted with the confirmation of the elected office-bearers. From October 1, 1933, church services in Helpman fell under the responsibility of their own church council!

The Last Service in the Coendersweg Church (1964).

The permit for the use of the ‘emergency church’, granted by the local municipality for two years, had to be renewed annually, which was done without problems. However, eventually, the church council of Helpman made plans for the construction of two new church buildings: De Ark on Haydnlaan, which was built first and opened on March 22, 1964. Thus, the last church service in the Coendersweg church could be held on March 15, 1964. Shortly afterward, the Resurrection Church was built on P.C. Hooftlaan, where the first service was held on November 23, 1967. Both churches have since been decommissioned for ‘gereformeerde’ worship.

The Coendersweg Church Demolished…

After the Coendersweg church was decommissioned in 1964, a business moved into the former church building, and the appearance of the façade was modified (the vestibule was removed, for instance). But recently, this former ‘gereformeerde’ Coendersweg Church was demolished to make way for a new office building. Once again, a piece of ‘gereformeerde’ church history has disappeared from Groningen…