Via Tjitze Kuipers (1936-2023) kwam het Archief- en Documentatie Centrum (ADC) in het bezit van een bordje ‘Verboden voor Joden’, dat in de Tweede Wereldoorlog in het plantsoen in Kampen had gehangen.

Kuipers was een collectioneur, vooral bekend van zijn bibliografie van dr. Abraham Kuyper. Maar ook over de oorlog verzamelde hij veel materiaal. Omdat dit bordje meer tot de geschiedenis van Kampen dan tot die van de Gereformeerde Kerken behoorde, heeft het ADC dit bordje overgedragen aan het Stadsarchief Kampen.

Bordjes met de tekst ‘Joden niet gewenst’ hadden vanaf het begin van de oorlog de bedoeling, in cafés, restaurants en hotels een scheiding aan te brengen tussen Joden en niet-Joden. In de eerste maanden van 1942 gelastte de bezetter dat bordjes met de tekst ‘Verboden voor Joden’ op nog veel meer plaatsen werden aangebracht waar aan Joden de toegang verboden was. De isoleringsmaatregelen voor Joden die in de herfst van 1941 publiek gemaakt waren, vergden een veel algemener invoering: bij parken en plantsoenen, bij bibliotheken, musea, bioscopen, schouwburgen en concertzalen, bij hotels en pensions, enzovoort, enzovoort – en ook bij verenigingslokaliteiten, zo schrijft dr. L. de Jong in zijn grote geschiedwerk over de oorlog.

Vanaf begin 1941 verschenen ook her en der in Kampen bordjes ‘Verboden voor Joden’. De ruim dertig Joden in Kampen mochten niet meer in cafés zijn, niet naar de bioscoop gaan en niet in het plantsoen komen. Deze bordjes speelden ook een rol in de kring van de Gereformeerde Kerk te Kampen.

Haar predikant ds. J. de Waard [1888-1959]** raakte in gevangenschap omdat hij de door de politie geplaatste bordjes ‘Verboden voor Joden’ had verwijderd uit de vergaderruimten van de Gereformeerde Kerk te Kampen – te denken valt aan ‘Ons Gebouw’ naast de Nieuwe Kerk* aan de Broederweg. De Waard had geregeld gewaarschuwd tegen het Nationaal-Socialisme als levensbeschouwing, en tegen nationaalsocialistische instellingen als de Arbeidsdienst en de Winterhulp, schrijft dr. Jan Ridderbos [1942-2018] in zijn boek Predikanten in de frontlinie (AD Chartasreeks 26, 2015).

De Waard had in de kerkdienst van 31 augustus 1941 (de verjaardag van koningin Wilhelmina) in de Westerkerk te Kampen het Wilhelmus laten zingen. Verder had hij opgeroepen tot verzet in de strijd voor christelijk onderwijs en geregeld te bidden voor de terugkeer van de Koningin. En hij had dus eigenhandig de door de Kamper politie geplaatste bordjes ‘Verboden voor Joden’ verwijderd in vergader- en verenigingsgebouwen.

De Waard werd gearresteerd en verbleef van 5 tot 15 maart 1942 in het Zwolse Huis van Bewaring, van 15 maart tot 5 mei in het Oranjehotel en van 5 mei tot 18 december in het Kamp Amersfoort. Vermoedelijk kwam hij vrij dankzij een interventie van de Kampense wijnhandelaar J.W. Siebrand. Begin jaren zeventig (van de vorige eeuw) kocht de Theologische Universiteit zijn complex op en bouwde daar de universiteitsbibliotheek.

Wat het effect van De Waards houding op de Kamper gereformeerden was is moeilijk na te gaan, maar feit is dat deze bordjes regelmatig verdwenen. Op 25 mei 1942 werd daarom op bevel van de Duitse autoriteiten burgerbewaking ingesteld bij de bordjes ‘Verboden voor Joden’ in de plantsoenen en bij de Celles- en Broederpoort. Mannelijke burgers moesten gedwongen dag en nacht wachtlopen, ‘wijl voor de zoveelste maal de bordjes ‘Verboden voor Joden‘ bij de ingangen der stadsplantsoenen zijn vernield’, meldt dr. L. de Jong.

Een van de burgers die er ’s nachts moest wachtlopen was dr. K. Schilder [1890-1952]***. Het is in zekere zin zijn redding geweest. Nadat hij in de nacht van zondag 12 op maandag 13 juli 1942 wacht had gelopen was hij vroeg in de ochtend naar bed gegaan. Toen diezelfde maandagochtend een Duitse auto voor zijn huis aan de  Vloeddijk 101 stopte om hem te arresteren, sliepen de bewoners door de bel heen. Andere Kampenaren werden die ochtend wel gearresteerd.

De bezettende autoriteiten hadden Schilder al langer op de korrel. Eerder dat jaar was politieagent Piet Kapenga, tevens gereformeerd ouderling, door zijn korpschef onder druk gezet om Schilder op te sporen en te arresteren, schrijft Peter Sierksma in zijn boek over zijn grootvader Kapenga. Hij baseert zich hiervoor op een brief die Kapenga hierover op 1 augustus 1946 aan Schilder schreef. Volgens Kapenga’s dochter Elly is het haar vader geweest die Schilder die maandag gewaarschuwd heeft onder te duiken. Via de boot naar Amsterdam ontsnapte deze hoogleraar die dag aan arrestatie en keerde eerst na de bevrijding weer in Kampen terug.

Bron:

Adcetera, een uitgave van het Archief- en Documentatiecentrum van de NGK. 2025, nr 63.

Opmerkingen van de redactie van GereformeerdeKerken.info:

* De Nieuwe Kerk in Kampen behoorde vanaf het bouwjaar 1912 tot 1945 tot De Gereformeerde Kerken in Nederland en daarna tot de ‘vrijgemaakte’ Kerk. In1969 ging de kerk over in handen van de Nederlands Gereformeerde Kerk (een afscheiding van de ‘vrijgemaakte Kerk’). Omdat beide laatstgenoemde kerkgenootschappen zich later verenigden, behoort de Nieuwe Kerk momenteel tot de Nederlandse Gereformeerde Kerk.

** Ds. J. de Waard was gereformeerd predikant te Kampen vanaf zijn bevestiging op 19 maart 1933 tot 25 juni 1945 (toen hij zich bij de ‘vrijgemaakte’ Kerk aansloot).

*** Dr. K. Schilder was hoogleraar aan de gereformeerde Theologische Universiteit te Kampen, maar werd door de Generale Synode vanwege zijn verzet tegen onder meer de synodebesluiten over doop en verbond  in 1944 afgezet als predikant en als hoogleraar. Daardoor ontstond de Vrijmaking en daarmee de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt).

Translation into English:

“Forbidden for Jews” in Kampen.

Through Tjitze Kuipers (1936–2023), the Archive and Documentation Center (ADC) acquired a sign reading “Forbidden for Jews”, which had hung in the public park (plantsoen) in Kampen during the Second World War.

Kuipers was a collector, best known for his bibliography of Dr. Abraham Kuyper. He also collected a great deal of material relating to the war. Because this sign belonged more to the history of Kampen than to that of the ‘Gereformeerde’ Churches, the ADC transferred the sign to the Kampen City Archives.

From the beginning of the war, signs bearing the text “Jews not welcome” were intended to create a separation between Jews and non-Jews in cafés, restaurants, and hotels. In the first months of 1942, the occupying authorities ordered that signs with the text “Forbidden for Jews” be installed in many more places from which Jews were barred. The isolation measures for Jews that had been made public in the autumn of 1941 required a far more general implementation: at parks and public gardens, libraries, museums, cinemas, theatres, and concert halls, at hotels and boarding houses, and so on and so forth — including at association and meeting halls, as Dr. L. de Jong writes in his major historical work on the war.

From early 1941 onward, signs reading “Forbidden for Jews” also appeared here and there in Kampen. The more than thirty Jews living in Kampen were no longer allowed to be in cafés, go to the cinema, or enter the public park. These signs also played a role within the circle of the ‘Gereformeerde’ Church in Kampen.

Its minister, Rev. J. de Waard (1888–1959), was imprisoned because he had removed the police-installed “Forbidden for Jews” signs from the meeting rooms of the ‘Gereformeerde’ Church in Kampen — including “Ons Gebouw” (“Our Building”) next to the Nieuwe Kerk on the Broederweg. De Waard had repeatedly warned against National Socialism as a worldview, and against National Socialist institutions such as the Labour Service (Arbeidsdienst) and Winter Relief (Winterhulp), writes Dr. Jan Ridderbos in his book Predikanten in de frontlinie (Ministers on the Front Line, AD Chartas series 26, 2015).

During the church service of 31 August 1941 (Queen Wilhelmina’s birthday) in the Westerkerk in Kampen, De Waard had the Wilhelmus sung. He also called for resistance in the struggle for Christian education and regularly urged prayers for the Queen’s return. And, as noted, he personally removed the “Forbidden for Jews” signs that had been placed by the Kampen police in meeting and association buildings.

De Waard was arrested and held from 5 to 15 March 1942 in the Zwolle House of Detention, from 15 March to 5 May in the Oranjehotel, and from 5 May to 18 December in Camp Amersfoort. He was presumably released thanks to an intervention by the Kampen wine merchant J. W. Siebrand. In the early 1970s (of the previous century), the Theological University purchased the complex and built its university library there.

It is difficult to determine what effect De Waard’s stance had on the ‘gereformeerde’ people of Kampen, but the fact is that these signs regularly disappeared. On 25 May 1942, by order of the German authorities, civilian guards were therefore posted at the “Forbidden for Jews” signs in the public parks and at the Cellespoort and Broederpoort. Male civilians were forced to stand guard day and night, “because for the umpteenth time the ‘Forbidden for Jews’ signs at the entrances to the city parks have been destroyed,” reports Dr. L. de Jong.

One of the civilians who had to stand guard at night was Dr. K. Schilder (1890–1952). In a sense, this proved to be his salvation. After standing guard during the night from Sunday 12 to Monday 13 July 1942, he went to bed early in the morning. When, later that same Monday morning, a German car stopped in front of his house at Vloeddijk 101 to arrest him, the residents slept through the ringing of the bell. Other residents of Kampen were arrested that morning.

The occupying authorities had had Schilder in their sights for some time. Earlier that year, police officer Piet Kapenga, who was also a ‘gereformeerde’ elder, had been put under pressure by his police chief to track down and arrest Schilder, writes Peter Sierksma in his book about his grandfather Kapenga. He bases this on a letter Kapenga wrote to Schilder on 1 August 1946. According to Kapenga’s daughter Elly, it was her father who warned Schilder that Monday to go into hiding. Via a boat to Amsterdam, the professor escaped arrest that day and returned to Kampen only after the liberation.

Source:

Adcetera, a publication of the Archive and Documentation Center of the NGK, 2025, no. 63.

Notes by the editors of GereformeerdeKerken.info:

* The Nieuwe Kerk in Kampen belonged from its year of construction (1912) until 1945 to the ‘Gereformeerde’ Churches in the Netherlands, and thereafter to the “Liberated” Church. In 1969 the church came into the hands of the Netherlands ‘Gereformeerde’ Church (a secession from the “Liberated Church”). Because these two church bodies later united, the Nieuwe Kerk currently belongs to the Netherlands ‘Gereformeerde’ Church.

** Rev. J. de Waard was ‘gereformeerd’ minister in Kampen from his installation on 19 March 1933 until 25 June 1945 (when he joined the “Liberated” Church).

*** Dr. K. Schilder was professor at the ‘gereformeerde’ Theological University in Kampen, but in 1944 was deposed as minister and professor by the General Synod because of his opposition, among other things, to synodical decisions on baptism and covenant. This led to the Vrijmaking (“Liberation”) and thus to the ‘Gereformeerde’ Churches (Liberated).